درسنامه آموزشی جغرافیا (3) کلاس دوازدهم انسانی
درس 3: ویژگیها و انواع شیوههای حمل و نقل
تحرک و جابهجایی یکی از نیازهای اساسی انسان در فعالیتهای فردی و اجتماعی است. فکر کنید که شما و اعضای خانوادهتان در ماه گذشته برای چه کارهایی از مکانی به مکانهای دیگر رفت و آمد کرده و از کدام شیوهها و وسایل حملونقل استفاده کردهاید. به انواع وسایل و کالاهای اطراف خود نگاه کنید و بگویید هر یک از کالاهای مورد استفادهٔ شما در کدام نواحی دور و نزدیک تولید شده و چگونه به دست شما رسیدهاند؟ به نظر شما زندگی ما چقدر به حملونقل وابسته است؟
گسترش حملونقل از گذشته تا امروز
بیش از چهار هزار سال قبل، در زمان نخستین تمدنهای کهن، انسانها برای حمل بار از چارپایان استفاده میکردند. در آن زمان، در منطقهٔ بین النهرین حملونقل با قایقهای پارویی در رودخانهها و کانالهای آبی معمول بود. اختراع چرخ همچون کشف آتش تحول بزرگی در زندگی انسان آن دوره پدید آورد.
شواهد تاریخی وجود شبکههای حملونقل و گسترش آنها را در دورههای زمانی مختلف نشان میدهد. برای مثال، در نقاط مختلف قلمرو پهناور ایران در دورهٔ هخامنشیان، راهها و چاپارخانههایی ایجاد شده بود. جادههای سنگ فرشی گسترده و طولانی در امپراتوری روم که همهٔ نقاط را به مرکز و پایتخت متصل میکردند و جادهٔ ابریشم، که شرق آسیا را به غرب اروپا پیوند میداد، نمونههایی از راهها در طول تاریخ بودهاند. به نظر شما، آیا حملونقل نیز در توسعه و گسترش تمدنها نقشی ایفا کرده است؟ در عصر اکتشافات جغرافیایی، پیشرفت در دریانوردی و ساختن کشتیهای پیشرفتهتر موجب شد که سرزمینهای نو کشف شوند و تحولات بسیاری در این نواحی جهان پدید آید.
تا پیش از انقلاب صنعتی (1840-1760 م)، وسایل حملونقل زمینی به کندی و با صرف زمان زیاد، مسافتهای طولانی را طی میکردند و فقط میزان کمی بار را میتوانستند حمل کنند. در خشکیها، نیروی انسان و چارپایان عامل حرکت مسافر و بار و در دریاها نیروی باد محرک کشتیها بود. اختراع موتور بخار تحول بزرگی در حملونقل آبی و ریلی به وجود آورد.
- در اوایل قرن نوزدهم، نخستین لوکوموتیوهای مجهز به موتور بخار در انگلستان ساخته شدند. قطارها در بین شهرها به حرکت در آمدند و این کشور را به زادگاه قطار تبدیل کردند. به این ترتیب، حملونقل ریلی موجب حرکت آسانتر بار و حمل بارهای سنگین به نقاط نسبتاً دور شد و به مرور رونق بسیار پیدا کرد. بعدها با کشف و استخراج نفت و استفاده از آن به جای زغال سنگ، سرعت و کارایی وسایل حملونقل بیشتر شد.
- در اوایل قرن بیستم، اختراع و تولید انبوه خودرو، چهرهٔ فضاهای شهری و خارج از شهرها را تغییر داد. خیابانهای اصلی و فرعی و تقاطعها در شهرها و شبکههای جادهای وسیع بین شهرها و روستاها ساخته شدند و به دنبال آن، مکانها و مراکز خدمات راهداری مانند پمپ بنزینها و تعمیرگاههای اتومبیل به وجود آمدند.
|
|
- طی جنگ جهانی دوم (1945-1939م) اولین هواپیمای جت در آلمان ساخته شد. موتور جت توان بیشتری داشت و موجب شد هواپیماهای مسافربری بزرگتری ساخته شود و هواپیماهای جت مسافربری در آسمان به پرواز درآیند. بعدها با تولید هواپیماهای بویینگ، حملونقل هوایی در سراسر جهان گسترش یافت.
- در نیم قرن اخیر سه عامل موجب گسترش و تحول در صنعت حملونقل شده است:
1- افزایش جمعیت و تقاضا برای حملونقل،
2- گسترش تجارت و اقتصاد جهانی،
3- پیشرفتهای علمی و فناوری در تولید وسایل حملونقل.
امروزه کشتیهای غول پیکر کانتینری و نفت کشها، هواپیماهای مسافربری پهن پیکر، قطارهای تندرو و انواع خودروهای شخصی و عمومی جابهجایی انسان و انواع کالا را بین مکانهای مختلف به طور چشمگیری افزایش دادهاند.
نقش و اهمیت حملونقل
حملونقل عبارت است از جابهجایی مردم (مسافر)، بار (کالا) و اطلاعات. حملونقل از جنبههای مختلف در زندگی جوامع اهمیت دارد:
اهمیت اقتصادی: امروزه هیچ ناحیهای خود بَسَنده نیست و همهٔ نواحی، چه در داخل کشورها و چه در سطح بین المللی، برای رفع نیازهای اقتصادیشان به یکدیگر وابستهاند. صاحب نظران، حملونقل را کلید توسعهٔ اقتصادی و رکن زیربنایی اقتصاد کشورها میدانند. فعالیتهای اقتصادی تولید و توزیع و تجارت به شدت به شبکههای حملونقل وابستهاند. گردشگری نیز به عنوان یک فعالیت اقتصادی مهم در کشورها به زیر ساختهای حملونقل نیاز دارد.
اهمیت اجتماعی: مردم برای جابهجا شدن بین محل کار و سکونت، دسترسی به مراکز درمانی و بهداشتی و آموزشی، شرکت در فعالیتهای اجتماعی، هنری و فرهنگی و امور تفریحی و گذران اوقات فراغت به حملونقل مناسب نیاز دارند. حملونقل اهمیت بسزایی در ارتباط مردم و تبادل فرهنگی بین نواحی مختلف دارد.
اهمیت سیاسی و دفاعی: داشتن وسایل و شبکههای پیشرفتهٔ حملونقل از عوامل قدرت ملی یک کشور محسوب میشود. دسترسی به کانالها، بندرها، تنگهها و آبراههها و نظایر آن از عوامل قدرت سیاسی کشورهاست و حکومتها میتوانند از آنها در مواقع خاص به عنوان ابزار سیاسی استفاده کنند. در طی هشت سال جنگ تحمیلی رژیم بعث عراق علیه کشور ما، حملونقل جادهای، ریلی و هوایی نقش مهمی در جابهجایی نیروهای نظامی و تجهیزات در مناطق عملیاتی و موفقیت رزمندگان داشتند.
اهمیت زیست محیطی: حملونقل بر زمین، آب و هوا تأثیر میگذارد. آیا میتوانید برخی از این تأثیرات را فهرست کنید؟ امروزه با توجه به نقش فعالیتهای حملونقل در مسائل و مشکلات زیست محیطی، همهٔ جوامع تلاش میکنند برای جلوگیری از این تأثیرات نامطلوب یا کاهش آنها و حل مشکلات، چارهاندیشی و برنامهریزی کنند.
جغرافیا و حملونقل
حملونقل با جابهجایی در پهنهٔ مکان و فضای جغرافیایی سرو کار دارد و هدف آن ارتباط دادن مکانها و نواحی به یکدیگر است. بدین ترتیب ماهیت حملونقل اساساً جغرافیایی است و با مفاهیمی چون مکان، موقعیت مکانی، مسافت، مبدأ و مقصد سرو کار دارد. شبکههای حملونقل هم از محیط جغرافیایی تأثیر میپذیرند و هم بر فضای جغرافیایی تأثیر میگذارند و آن را تغییر میدهند.
فعالیت (صفحهٔ 45 کتاب درسی)
1- فکر کنید و با یک مثال توضیح دهید که تنگهها و کانالها چگونه ممکن است به ابزار سیاسی برای یک کشور تبدیل شوند.
به عنوان مثال تنگهٔ هرمز آبراهی است بین استان هرمزگان ایران و استان مسندم عمان که دریای عمان را به خلیج فارس متصل میکند و یکی از راهبردیترین مسیرهای بینالمللی کشتیرانی در جهان به شمار میآید.
2- چرا حملونقل اساساً یک موضوع جغرافیایی است؟ توضیح دهید.
چون حملونقل در با جابهجایی در پهنهٔ مکان و فضای جغرافیایی سروکار دارد و هدف حملو نقل ارتباط دادن مکانها و نواحی با یکدیگر است.
3- -کدام اختراعات و اکتشافات، حملونقل را در دورههای مختلف زمانی متحول کردهاند؟
در قرن نوزدهم اختراع لوکوموتیوهای مجهز به موتور بخار، در قرن بیستم تولید و اختراع اتومبیل در طی جنگ جهانی دوم، اولین هواپیمای جت و به دنبال آن هواپیماهای مسافربری و هواپیماهای بوئینگ، امروزه کشتیهای کانتینری و نفتکش، هواپیمای ایرباس، قطارهای تندرو و ... .
4- به نظر شما تحریم حملونقل دریایی کشورهایی مانند فلسطین (نوار غزه) و یمن چه تأثیری بر زندگی روزانه مردم این کشورها میگذارد؟
شیوههای حملونقل
به طور کلی، شیوههای حملونقل به پنج دسته تقسیم میشوند: 1- حملونقل جادهای، 2- حملونقل ریلی، 3- حملونقل آبی، 4- حملونقل هوایی و 5- حملونقل از طریق لوله.
از این شیوهها، چهار دسته به جابهجایی مسافر و بار و یک دسته فقط به جابهجایی بار اختصاص دارد.
هر یک از انواع شیوههای حملونقل مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارند.
حملونقل جادهای
حملونقل جادهای از شیوههای متداول حملونقل در همۀ قارههای جهان است. این شیوه حملونقل برای مسافتهای کوتاه (معمولاً کمتر از 400 کیلومتر) مناسبتر است.
حملونقل جادهای از نظر دسترسی به نقاط مختلف در مسیر راه و توقف در ایستگاههای متعدد انعطاف بیشتری نسبت به سایر شیوههای حملونقل دارد. برای رفتن به مکانهای دور افتاده یا مناطق روستایی نیز اغلب از این شیوه استفاده میشود. احداث پایانهها (ترمینالها) هم در این شیوه کم هزینهتر است. حملونقل جادهای نسبت به سایر شیوهها قابلیت جابهجایی تعداد کمتری مسافر را دارد. همچنین، ظرفیت کامیون و تریلی برای حمل بار کمتر از وسایل حملونقل آبی و ریلی است. با ورود به عصر خودروها، جادههای خاکی به جادههای آسفالته تبدیل شدند و فضای جغرافیایی را تغییر دادند. از سوی دیگر، تمایل مردم جهان به داشتن خودروی شخصی همواره رو به افزایش بوده است؛
به طوری که امروزه برخی خانوادهها بیش از یک خودرو دارند. میزان مصرف سوخت و آلایندگی محیط زیست در شیوه حملونقل جادهای بسیار زیاد است.
از نتایج افزایش سفرها و تعداد خودروها، ایجاد تراکم ترافیکی در برخی مسیرها بهویژه در ایام تعطیلات و در جادههایی است که گنجایش کافی برای این افزایش را ندارند. در نیمهٔ دوم قرن بیستم، ساختن آزادراه ها و بزرگراه ها برای حل مشکل ترافیکی و همچنین افزایش سرعت خودروها متداول شد.
|
|
حملونقل جادهای در ایران
تا پیش از انقلاب اسلامی مجموع طول راههای ایران کمتر از 50 هزار کیلومتر بود. در سال 1394 ایران دارای بیش از 200 هزار کیلومتر راه بوده است. تعداد و مسافت آزادراهها و بزرگراههای کشور نسبت به یک دهه قبل به ترتیب دو و سه برابر شده است. آزادراههای تهران - کرج - قزوین و تهران - قم از پرترددترین آزادراههای کشورند. طبق آمارهای راهنمایی و رانندگی، در سال 1396 تعداد خودروهای پلاک شدهٔ ایران از مرز 20 میلیون گذشته است.
فعالیت: اطلس راهها (صفحهٔ 47 کتاب درسی)
به نقشه توجه کنید. این نقشه از یک اطلس راهها برداشته شده است.
1- روی نقشه، فاصلۀ بستان آباد تا دوزدوزان 33 کیلومتر است (13+8+12). فاصلۀ میانه تا تیکمهداش چند کیلومتر است؟
فاصلهٔ بین میانه تا تیکمه داش 82=10+12+11+6+7+15+12+9
2- اگر بخواهیم از آچاچی به نظرکهریزی برویم، از چند مسیر و کدام شیوههای حملونقل میتوانیم استفاده کنیم؟ راهآهن، راهفرعی، راه آبی (رودخانه)، آزادراه
3- چرا در بخش میانی نقشه، تراکم راهها کمتر از اطراف نقشه است؟ به دلیل واقع بودن در مناطق مرتفع
4- به موازات خط آهن، کدام پدیده طبیعی وجود دارد که از داخل قطار قابل مشاهده است؟ رودخانه
5- اگر بخواهیم از میانه به قره چمن برویم، در چه فواصلی میتوانیم از پمپ بنزین استفاده کنیم و برای اقامۀ نماز به مسجد برویم؟
پس از اینکه 9 کیلومتر از میانه خارج شدیم و نیز 5 کیلومتر مانده به قره چمن میتوانیم از پمپ بنزین استفاده کنیم. مسجد در حدود 19 کیلومتری میانه واقع شده است و تا قره چمن مسجدی وجود ندارد.
6- یک اطلس راهها را به کلاس بیاورید. راهنمای نقشه را مشاهده کنید. سپس، به کمک معلم با استفاده از راهنمای اتصال نقشهها، منطقۀ زندگی خود را پیدا کنید. مسیرهای سفر به نقاط روستایی و شهرهای اطراف را مشاهده و یادداشت کنید.
حملونقل ریلی
حملونقل ریلی یکی از مهمترین شیوههای حمل کالا و مسافر در جهان است. در این شیوه، برای انتقال از ریل و لوکوموتیوی که واگنهای قطار را به دنبال خود میکشد استفاده میشود. حملونقل ریلی برای مسافتهای متوسط و نسبتاً طولانی مناسب است و هزینهٔ احداث پایانه (ترمینال) نیز در آن متوسط برآورد میشود. به طور کلی، جابهجایی با قطار امنیت زیادی دارد. همچنین، راحتی مسافران در قطار بسیار بیشتر از خودرو است. هر قطار باری میتواند به اندازهٔ دهها کامیون بار حمل کند و هزینهٔ حمل قطار در مسافتهای طولانی کمتر از جاده است. مصرف سوخت در حملونقل ریلی $\frac{1}{7}$ حملونقل جادهای است و آلایندگی آن برای محیط زیست نیز بسیار کمتر است. قطارها بار را به صورت فلهای یا کانتینری حمل میکنند. احداث خطوط ریلی برخلاف جادهها به زمینهای هموار نیاز دارد و هزینهٔ احداث خطوط آهن، به ویژه در نواحی دارای موانع و پستی و بلندی، و همچنین تولید یا خرید واگنها و لوکوموتیوها زیاد است.
در روند تولید قطار، لوکوموتیوهای بخاری به تدریج جای خود را به لوکوموتیوهای دیزلی دادند.امروزه لوکوموتیوهای الکتریکی (برقی) بهترین نوع لوکوموتیوها از نظر سازگاری با محیط زیستاند.
قطارهای پر سرعت
در نیمهٔ دوم قرن بیستم، برخی کشورها مانند فرانسه، اسپانیا، آلمان و ژاپن طرحهایی را برای تولید قطارهای پرسرعت طراحی و آزمایش کردند. قطار پر سرعت الکتریکی که در سال 1964 م بین توکیو و ازاکا در ژاپن به حرکت درآمد، از اولین قطارهای پرسرعت جهان است. معمولاً به قطارهایی که بیش از 200 کیلومتر در ساعت سرعت داشته باشند قطار پر سرعت میگویند.
شرکتهای بزرگ تولیدکنندهٔ قطارهای پر سرعت در چند دههٔ اخیر وارد رقابت شده و به تدریج، رکورد سرعت را از 160 کیلومتر در ساعت به بیش از 300 کیلومتر در ساعت (و حتی 450 کیلومتر در ساعت) افزایش دادهاند. امروزه کشورهای اروپایی به ویژه فرانسه و آلمان و کشورهای آسیای جنوب شرقی چون ژاپن، کرهٔ جنوبی، چین و تایوان تولید کنندگان عمده قطارهای تندرو هستند.
|
|
پراکندگی شبکههای ریلی در جهان
میزان احداث شبکههای ریلی و دسترسی به آنها در نواحی مختلف دنیا متفاوت است. قارهٔ اروپا گستردهترین شبکه خط آهن را در میان قارههای جهان دارد و سفر به بیشتر کشورهای این قاره از طریق خط آهن و قطار امکان پذیر است. البته برخی از کشورهای جهان نیز راه آهن ندارند.
کشورهای ایالات متحدهٔ آمریکا، روسیه، چین و هند بیشترین میزان خطوط ریلی را در جهان دارند. ایالات متحدهٔ آمریکا دارای گستردهترین و طولانیترین شبکهٔ ریلی در جهان است که 80 درصد آن به حمل بار اختصاص دارد. بیشترین میزان خطوط سریع السیر و طولانیترین خط قطار تندروی جهان (پکن - گوانچو به طول 2298 کیلومتر) متعلق به کشور چین است. در کشور پهناور هند نیز سالانه میلیونها نفر برای سفر از قطار استفاده میکنند.
حملونقل ریلی در ایران
پس از انقلاب اسلامی و در چند دههٔ اخیر، طول خطوط راه آهن سراسری ایران افزایش یافته است.
| طول خطوط ریلی ایران | تعداد مسافران جابه جا شده | میزان بار جابه جا شده |
|---|---|---|
| 15300 کیلومتر | 30 میلیون نفر | 44/5 میلیون تن |
در حال حاضر، قطار پرسرعت در کشور موجود نیست و سرعت قطارها حداکثر 160 کیلومتر در ساعت است.
مسیر جلفا - تبریز (148 کیلومتر) تنها خط برقی کشور است. مهمترین پروژههای در دست اجرای شرکت راه آهن جمهوری اسلامی ایران نیز عبارتاند از:
- احداث راه آهن سریع السیر (قطار پرسرعت) تهران - قم - اصفهان (به طول 410 کیلومتر)
- برقی کردن راه آهن تهران - مشهد (به طول 1000 کیلومتر).
|
|
|
|
|
|
فعالیت (صفحهٔ 51 کتاب درسی)
1- به نظر شما چه عواملی موجب شده است که قارۀ اروپا بیشترین شبکۀ حملونقل ریلی را در بین قارهها داشته باشد؟
صنایع پیشرفته و تولیدات زیاد که حملونقل با حجم بالا و پایین بودن قیمت را فراهم میسازد. وجود امکانات و سریعالسیر بودن که مسافرت با آن را راحتتر مینماید، به همین دلیل مردم اروپا ترجیح میدهند که از قطارهای مسافربری استفاده نمایند.
2- با استفاده از معلومات قبلی خود پاسخ دهید. به نظر شما علّت یا علل نبود راه آهن در کشورهای زیر چیست؟
افغانستان، کوهستانی بودن، سطح توسعهٔ پایین، توان اقتصادی پایین
لیبی، بیابانهای گسترده و جمعیت کم؛ تعداد شهرهای بزرگ آن نیز کم است که ایجاد راهآهن را غیر اقتصادی میکند.
قطر، بیابانهای گسترده، جمعیت کم، وسعت کم، کشور کوچک
نپال، کوهستانی بودن، جمعیت کم، شهرهای بزرگ نیز کم است.
کویت، کشوری کم وسعت است.
سومالی، جمعیت کم، سطح توسعهٔ پایین، شهرهای بزرگ نیز کم است.
3- با توجه به نقشۀ راه آهن، به پرسشها پاسخ دهید:
الف) طولانیترین مسیرهای راه آهن سراسری ایران کدام خطها هستند و این خطوط کدام شهرها را به هم متصل میکنند؟ (دو مورد)
چابهار - زاهدان - مشهد
از چابهار آغاز و با عبور از ایرانشهر، خاش، زاهدان، نخجوان بیرجند، قاین و گناباد از طریق ایستگاه کالشور در حوزهٔ شهرستان تربت حیدریه به راهآهن بافق - مشهد متصل میشود.
ب) احداث راه آهن در منطقۀ جنوب شرقی ایران و اتصال آن به بندر چابهار چه تأثیری بر اقتصاد و تجارت ایران با کشورهای منطقه دارد؟
این مسیر ترانزیتی مهم نزدیکترین و ارزانترین مسیر برای اتصال به کشورهای هندوستان پاکستان و آسیای میانه است.
احداث این جادهٔ ریلی موجب پویایی صنعت و کشاورزی و ارسال نفت و گاز به صورت مستقیم شده است.
پ) آیا راه آهن از شهر محل زندگی شما عبور کرده است؟ اگر نه، نزدیکترین ایستگاه راه آهن به شما کجاست؟ به عهدهٔ خود دانش آموز
ت) توسعۀ خط آهن و حملونقل ریلی کشور ما چه پیامدهای مثبتی دارد؟
تسریع در انجام کارها - افزایش اشتغال - توسعهٔ تجارت - افزایش روابط اجتماعی بین افرادی که با هم آشنا هستند اما به دلایل مختلف از هم دور میباشند - کاهش آلودگی هوا و محیط زیست - صرفهجویی در مصرف سوخت و ..
4- دربارۀ این موضوعات تحقیق کنید و نتیجه را در کلاس بگویید:
1- «ماشین دودی» و ورود آن به ایران؛
ماشین «دودی» نامی بود که در تهران قدیم به اولین خط آهن ایران که میان تهران و شهر ری کشیده شده بود دادهاند. علت این نامگذاری بخاری بود که از دودکش قطار آن خارج میشد این راهآهن در سال 1261 خورشیدی و 1882 میلادی ساخته شده بود و امتیاز آن را یک مهندس فرانسوی به نمایندگی از یک شرکت بلژیکی از ناصرالدینشاه گرفت ماشین دودی را میتوان در اصل نخستین خط تراموای تهران دانست.
2- اولین خط آهنی که در ایران احداث شد و زمان و مکان احداث آن.
اولین خط راه هن در ایران در سال 1227 هجری شمسی از رشت به بندر انزلی و بندر پیر بازار احداث شد.
حملونقل آبی
حملونقل دریایی پوشش گستردهای در جهان دارد. اقیانوسها، دریاها، دریاچهها، رودخانهها و کانالها مسیرهای آبی را تشکیل میدهند. امروزه حدود 90 درصد تجارت جهانی (بر اساس وزن) را کشتیها انجام میدهند و بدون وجود حملونقل آبی صادرات و واردات این حجم عظیم کالا در جهان امروز امکان پذیر نیست. حمل کالا با کشتی مقرون به صرفهترین و ارزانترین روش برای جابه جایی کالاها به ویژه کالاهای حجیم و بزرگ در مسافتهای طولانی است. یک کشتی نفت کش VLCC با ظرفیت 2 میلیون بشکه) میتواند حدود 9000 برابر یک کامیون بار حمل کند و یک کشتی کانتینری (پاناماکس 5000TEU) بیش از 2000 برابر یک کامیون ظرفیت حمل دارد. با این حال در این شیوهٔ حملونقل، هزینهٔ احداث بنادر و اسکلهها و تجهیزات بنادر و همچنین ساخت یا خرید کشتیها بسیار زیاد است. همچنین، سرعت کشتی نسبت به سایر وسایل حملونقل کم است. کشتیها یا باربری و یا مسافربری هستند.
- کشتیهای مسافربری انواع مختلفی دارند. برخی از آنها اقیانوسپیما هستند و مسافران را از مکانی به مکان دیگر در فواصل دور میبرند. کشتیهای کروز کشتیهای تفریحی گردشگری هستند که مسافران را مدت محدودی روی آب گردش میدهند و دوباره به مبدأ باز میگردانند. سفر با کشتیهای کروز معمولاً پرهزینه است. برخی کشتیهای کروز مانند هتلهای چند طبقهاند و رستوران، سینما، تئاتر، استخر، زمین بازی و نظایر آن دارند.
کشتیهای فلهبر و کانتینری مهمترین انواع کشتیهای باربری هستند. از کشتیهای فلهبر برای جابهجایی کالاهایی مانند نفت و گاز و مواد معدنی، مواد پتروشیمی و غلات استفاده میشود. این مواد را به صورت فله در مخازن یا تانکرهای کشتی قرار میدهند. از دههٔ 1970 میلادی دو تحول مهم در حملونقل دریایی ظرفیت جابهجایی کالا را در این شیوه سرعت بخشید: نخست، تولید کشتیهای رو ـ رو (Ro-Ro) که تعداد زیادی وسیلهٔ نقلیهٔ چرخدار میتوانند با بار به درون آن بروند و در مقصد خارج شوند. این امر هزینهٔ تخلیه و بارگیری را کاهش میدهد. یکی از کاربردهای مهم این کشتیها حمل خودروهای صادراتی از کشورهای سازنده به سایر کشورهاست.
دومین تحول، تولید و گسترش کشتیهای کانتینر بر بود. قبل از تولید کانتینرها، کشتیها زمان زیادی در بندرها برای تخلیه و بارگیری توقف میکردند. کانتینرها که از نظر اندازه استانداردهای مشخصی دارند، سرعت جابه جایی و تخلیهٔ کالاها را افزایش میدهند. همچنین قرار گرفتن کالاها در محفظههای خاص و وجود برچسبهایی با مشخصات کالاها در روی کانتینرها مدیریت و انبار داری محمولهها را آسانتر میکند.
حملونقل آبی در ایران
ایران به سبب واقع شدن در کرانههای دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان از نعمت بزرگ دسترسی به حملونقل دریایی برخوردار است. البته بهرهمندی از مزایای حملونقل آبی در تجارت فقط به دسترسی به دریا محدود نمیشود بلکه به ساختن و توسعه و تجهیز بنادر وابسته است.
تقاضای حملونقل دریایی و عرضهٔ خدمات بندری در کشور ما در چند دههٔ اخیر رو به افزایش بوده است.
در سال 1401 عملکرد بارگیری و تخلیهٔ کالا شامل فراوردههای نفتی، کالاهای اساسی، فلزی، ساختمانی و معدنی، ماشین آلات و منسوجات و... در کل بنادر کشور بیش از 152 میلیون تن بوده است. علاوه بر آن، حدود 11 میلیون نفر مسافر به بنادر مسافری کشور وارد و از آنجا خارج شدهاند و پرترددترین بنادر مسافری به ترتیب بنادر شهید حقانی (بندرعباس)، قشم، چارَک و خرمشهر بودهاند.
|
|
فعالیت (صفحهٔ 55 کتاب درسی)
1- با توجه به نقشه، فعالترین بنادر ایران در سواحل شمال و جنوب کداماند؟
1- بندر چابهار: در سواحل جنوب در بخش شمالی دریای عمان، 2- بندر امامخمینی: در استان خوزستان، 3- بندر شهید رجایی: بندرعباس، 4- بندر شهید باهنر: در جنوب ایران، در شمال خلیج فارس، 5- بندر بوشهر: در استان بوشهر در جنوب ایران، 6- بندر لنگه: در استان هرمزگان، 7- بندر انزلی: در کنار دریای خزر، 7- بندر عسلویه: در جنوب
2- کدام بندر ایران اقیانوسی است و میتواند نقش مهمی در تجارت با آسیای میانه داشته باشد؟ چابهار در استان سیستان و بلوچستان
3- الف) مهمترین بندر کانتینری ایران کدام است؟ شهید رجایی (بندرعباس) - بندر امامخمینی
ب) مزایای حمل کانتینری را توضیح دهید. 1- کاهش زمان توقف کشتیها در بنادر، 2- افزایش میزان بهرهبرداری از کشتی، 3- صرفهجویی در هزینههای بستهبندی کالا، 4- کاهش حملونقل زمینی (قطار - کامیون)، 5- کاهش هزینهٔ حمل از مبدأ تا مقصد، 6- کاهش ضایعات وارده بر کالا، 7- جلوگیری از سرقت کالا، 8- کاهش تشریفات گمرکی
4- به پایگاه بانک اطلاعات دریایی ایران به نشانی imrh.ir مراجعه کنید و با توجه به در خواست معلم، دربارۀ حملونقل دریایی مطالبی استخراج و در کلاس ارائه کنید.
1- به دلیل قرار داشتن دو پهنهٔ آبی در شمال و جنوب کشور موقعیت ممتزی در حملونقل آبی وجود دارد.
2- میتوان از این موقعیت در جهت کسب درآمدهای زیادی بهره برد از جمله نقل و انتقال کالاهای مورد نیاز کشورهای آسیای مرکزی به جنوب و برعکس، 3- موقعیت ممتاز برای حملونقل ارزان کالا، زیرا به صرفهترین روش حملونقل کالا، توسط کشتیها میباشد که موجب کاهش هزینهها میگردد.
حملونقل هوایی
حملونقل هوایی جابهجایی انسان و بار از طریق پرواز در آسمان است که از سریعترین شیوههای حملونقل به حساب میآید و برای مسافتهای طولانی و صرفه جویی در زمان مناسب است. حملونقل هوایی به احداث مسیر نیاز ندارد و ناهمواریها و موانع بر سر راه آن نیست اما احداث فرودگاهها و تجهیزات مربوط به آن و همچنین تولید و خرید هواپیماها به سرمایهگذاری هنگفت نیاز دارد. از هواپیما برای حمل کالاهای سبک، کم حجم و ارزشمند یا مواد فاسد شدنی که باید سریع به مقصد برسند، استفاده میشود؛ مانند تجهیزات الکترونیکی، گل، دارو، و مواد غذایی. حملونقل هوایی همچنین در موارد اضطراری مانند تصادفات و سوانح طبیعی و انسانی و یا سم پاشی مزارع کشاورزی کاربرد دارد. به طور کلی، حملونقل هوایی امنیت بسیار زیادی دارد و سوانح آن نسبت به تعداد پروازها بسیار اندک است. با این حال، کنترل ایمنی آن به دقت و مراقبت زیاد نیاز دارد. مصرف سوخت هواپیما نسبت به سایر وسایل حملونقل بسیار بیشتر و سفر آن گرانتر است.
همان طور که در ابتدای درس گفته شد، در چند دههٔ اخیر رقابت بین کشورهای تولید کننده برای ساختن هواپیماهای بزرگتر و با ظرفیت بیشتر برای حمل بار یا مسافر، موجب تغییرات و تحولات زیادی در حملونقل هوایی شده است.
|
|
|
|
حملونقل هوایی در ایران
در سال 1401 تعداد کل فرودگاههای تحت مالکیت و نظارت شرکت فرودگاهها و ناوبری هوایی ایران و مناطق آزاد بیش از 60 فرودگاه و مجموع مسافران جابهجا شده از طریق پروازهای داخلی و خارجی قریب به 39 میلیون نفر بوده است. در همین سال، 363 هزارتن بار با هواپیما جابهجا شده است.
حدود 60٪ نشست و برخاست هواپیماهای کشور مربوط به سه فرودگاه است به نمودار زیر توجه کنید.
|
|
حملونقل از طریق خطوط لوله
معمولاً سیالات، یعنی مایعات و گازها، از طریق خطوط لوله از مکانی به مکان دیگر فرستاده میشود. یکی از کاربردهای مهم این روش، انتقال نفت خام و فراوردههای نفتی، گاز و مواد پتروشیمی است که در داخل یک کشور یا بین کشورها صورت میگیرد. لولههای نفتی عمدتاً از فولاد ساخته شدهاند و ممکن است در زیر زمین کار گذاشته شوند یا از روی زمین و یا حتی بستر دریا عبور کنند. بر سر راه لولهها ایستگاههای پمپاژ وجود دارد. گاز طبیعی، نفت خام و فراوردههای نفتی با فشار به درون لولهها رانده میشوند. در نزدیکی برخی مکانهای توزیع فرآوردههایی مانند گاز شهری، ایستگاههای فشار شکن یا اُفت فشار قرار میدهند.
از مزایای خطوط لوله، انتقال حجم عظیمی از مایعات به طور شبانهروزی است که بسیار مقرون به صرفه است. انتقال مواد از طریق لوله کمتر به محیط زیست آسیب میرساند. با این حال، احداث و تعمیر لولهها و ایستگاههای واسطهای به سرمایهگذاری فراوان نیاز دارد. همچنین، خطوط لوله از نظر حوادث غیر مترقبه مانند زلزله یا جنگ به مراقبت زیاد نیاز دارند؛ زیرا ممکن است باعث انفجار و آتشسوزی شوند. البته امروزه با به کارگیری تجهیزات هوشمند، مواردی چون صدمات، نشت مواد و حتی خوردگی لولهها به سرعت به ایستگاهها اعلام میشود.
در سال 2014 میلادی بیش از 3/5 میلیون کیلومتر خط لوله در سراسر جهان وجود داشته است.
حملونقل از طریق خطوط لوله در ایران
نخستین گام برای احداث خط لولهٔ سراسری، که فراوردههای نفتی را از پالایشگاه آبادان به مرکز یعنی تهران میرساند، در سال 1336 برداشته شد و از آن زمان، خطوط لوله همواره در حال گسترش بوده است. نفت خام از طریق خطوط لوله از چاهها به پالایشگاه منتقل میشود. سپس فراوردههای نفتی نظیر نفت سفید، گازوئیل، و بنزین با لوله به مخازن و انبارهای سراسر کشور منتقل میشوند و از مخازن نیز با تانکر به جایگاههای سوخت حمل میشوند. اساس کار شبکهٔ گاز رسانی کشور نیز استفاده از خطوط لوله است. امروزه ایران با در اختیار داشتن بیش از 15100 کیلومتر خط لولهٔ نفت و حدود 39220 کیلومتر خطوط لولهٔ اصلی (فشار قوی) گاز طولانیترین خطوط لولهٔ نفتو گاز را در میان کشورهای عضو اوپک دارد. در عرصهٔ تجارت جهانی، کشور ما گاز طبیعی را از طریق خطوط لوله به کشورهای ترکیه، عراق، آذربایجان و ارمنستان صادر میکند و برنامههایی نیز برای صدور گاز به کشورهای همسایه و دوردست دارد. همچنین کشور ما قابلیت ایجاد خطوط لولهٔ ترانزیت برای ارسال فراوردهها از کشوری به کشور دیگر را داراست. انتقال گاز از ترکمنستان به افغانستان از طریق خطوط لوله در ایران منبع درآمد برای کشور ما محسوب میشود.
|
|
فعالیت (صفحهٔ 58 کتاب درسی)
1- اگر خطوط لوله نفت و گاز در کشور نبود با چه مشکلاتی در توزیع و مصرف فراوردههای نفتی و گاز روبه رو میشدیم؟ توضیح دهید.
در آن صورت، نفت و گاز با کمک حملونقل جادهای و ریلی منتقل میشد که مشکلات زیادی را دربرداشت؛ از جمله: پخش و گسترش این مواد در منطقه ناشی از واژگونی و رخداد حوادث در این زمینه و به دلیل ماهیت خطرناک این مواد باید در کلیهٔ مراحل تولید، انبار، حملونقل آنها شاخصها و مواد ایمنی را در نظر گرفت چون در غیر اینصورت به فجایع انسانی و زیست محیطی منجر میشود.
2- با توجه به آمار و ارقام این درس، تعداد مسافران ومیزان بار جابه جا شده در ایران را در چهار شیوه حملونقل ریلی، جادهای، هوایی و آبی مقایسه کنید.
هوایی: 28 میلیون نفر در سال 1394 و 86/4 هزار تن بار در همین سال / جادهای: نسبت به سایر شیوههای حملونقل قابلیت جابهجایی کمتر بار و مسافر را دارد.
3- روی یک برگ کاغذ A4 جدولی مشابه جدول زیر طراحی کنید و با استفاده از یافتههای خود در این درس مزایا و محدودیتهای انواع شیوههای حملونقل مسافر و بار را داخل ستونها توضیح دهید..
|
|
خط لوله |
هوایی |
آبی |
ریلی |
جادهای |
|---|---|---|---|---|---|
|
سرعت - زمان |
زیاد - کم |
سریع - کم |
بسیار - کم |
زیاد - متوسط |
زیاد - نسبتاً زیاد |
|
نوع و حجم بار |
مناسب برای کالاهای حجیم، مایعات و... |
کالاهای کمحجم |
حجم زیاد کالا و کالاهای حجیم |
فلهای - کانتینری |
ظرفیت حمل کالا کمتر از آبی و ریلی |
|
راحتی مسافر |
- |
بسیار زیاد |
بسیار راحت |
بیشتر از خودرو |
متفاوت |
|
آلودگی محیط زیست |
آلودگی کم |
دارد |
کم |
بسیار کمتر از جادهای |
آلایندگی زیاد، تخریب زیستگاهها، آلودگی هوا |
|
مسافت |
بسیار طولانی |
بسیار طولانی |
بسیار طولانی |
نسبتاً طولانی |
کوتاه |
|
ترافیک |
- |
- |
ندارد |
ندارد |
زیاد |
|
هزینه |
مقرون به صرفه |
پر هزینه است |
مقرون بهصرفهترین شیوه |
متوسط |
احداث پایانهها کم هزینهتر است |
4- تحقیق کنید: چرا روز 26 آذر ماه «روز ملی حملونقل» نام گرفته است؟
این روز یادآور فرمان راحل در سال 1362 در زمینهٔ اعزام کامیونها به بنادر جنوبی برای تخلیهٔ کالاهای وارداتی از منابع دریایی کشور است. این روز برای آگاهسازی هرچه بیشتر جامعه با نقش و جایگاه صنعت حملونقل، از سوی شورای فرهنگ عمومی کشور به عنوان روز حملونقل شناخته شده است.